Poradnik · Trzeźwienie · ok. 14 min czytania

Plan zapobiegania nawrotom krok po kroku - z gotowym szablonem

Nawrót rzadko zaczyna się od pierwszego kieliszka, dawki czy zakładu. Zwykle poprzedzają go dni lub tygodnie zmian w myśleniu, emocjach i zachowaniu. Ten przewodnik pomoże ci napisać własny, konkretny plan, który pozwoli zauważyć te zmiany wcześnie i wiedzieć, co wtedy zrobić.

Dlaczego plan na piśmie ma znaczenie

W chwili silnego głodu lub dużych emocji myślenie się zawęża. Trudno wtedy przypomnieć sobie, co mówił terapeuta, do kogo zadzwonić i jak się uspokoić. Spisany plan działa jak instrukcja awaryjna w samolocie - przygotowujesz ją w spokojnym czasie, żeby w trudnym momencie po prostu po nią sięgnąć.

Plan zapobiegania nawrotom jest stałą częścią terapii uzależnień, także w naszym ośrodku. Najlepiej przygotować go razem ze specjalistą, ale możesz zacząć samodzielnie, korzystając z tego przewodnika. Ogólne informacje o tym, jak pracujemy z tym tematem, znajdziesz na stronie zapobieganie nawrotom.

Plan nie jest dowodem braku zaufania do siebie ani zapowiedzią porażki. To narzędzie, z którego korzystają osoby na każdym etapie trzeźwienia - zarówno po kilku tygodniach, jak i po wielu latach abstynencji. Im bardziej jest konkretny i osobisty, tym lepiej działa. Ogólne hasła, takie jak „będę uważać”, w trudnym momencie niewiele dają. Zdanie „gdy w piątek po pracy poczuję napięcie, dzwonię do brata i idę na basen” daje gotową ścieżkę działania.

Nawrót jako proces

Często opisuje się trzy etapy nawrotu:

  1. Emocjonalny - nie myślisz jeszcze o piciu czy braniu, ale przestajesz o siebie dbać: gorzej śpisz, tłumisz emocje, izolujesz się, odpuszczasz spotkania.
  2. Myślowy - pojawia się wewnętrzna walka: tęsknota za substancją, wspominanie „dobrych czasów”, myśli w stylu „raz nie zaszkodzi”, planowanie okazji.
  3. Behawioralny - sięgnięcie po substancję lub powrót do zachowania.

Im wcześniej zauważysz, że coś się dzieje, tym łatwiej zawrócić. Dlatego plan skupia się przede wszystkim na dwóch pierwszych etapach.

Krok 1: twoje wyzwalacze

Wyzwalacz to sytuacja, miejsce, osoba, emocja lub stan ciała, który zwiększa głód lub osłabia twoje postanowienia. Każdy ma inny zestaw. Wypisz jak najwięcej swoich, korzystając z kategorii poniżej.

KategoriaPrzykłady
Emocjezłość, samotność, nuda, wstyd, smutek, ale też radość i ulga („trzeba to uczcić”)
Stan ciałazmęczenie, głód, ból, brak snu, choroba
Ludziedawni znajomi od picia lub brania, konflikty w rodzinie, osoby, przy których czujesz się oceniany
Miejscabar, sklep z alkoholem po drodze z pracy, osiedle, kolektura, aplikacja z zakładami
Czaspiątek po pracy, wypłata, weekend, święta, rocznice, wieczory w samotności
Sytuacjewesela, imprezy firmowe, mecze, wyjazdy, kłótnie, porażki w pracy
Myśli„należy mi się”, „i tak nikt nie zauważy”, „już nie jestem uzależniony”

Popularnym skrótem jest HALT, z angielskiego: głodny, zły, samotny, zmęczony. Gdy czujesz głód substancji, najpierw sprawdź, czy któryś z tych czterech stanów nie jest jego źródłem.

Przy każdym wyzwalaczu dopisz sposób radzenia sobie: unikam, ograniczam czy przygotowuję się. Na przykład: „wesele kuzyna - jadę własnym autem, mam napój w ręku, wychodzę przed północą, piszę do sponsora po powrocie”.

Krok 2: twoje sygnały ostrzegawcze

Sygnały ostrzegawcze to zmiany w tobie, które pojawiają się na długo przed sięgnięciem po substancję. Poproś bliską osobę lub terapeutę, żeby pomógł ci je wypisać - inni często widzą je szybciej niż my sami.

Lista do zaznaczenia

  • śpię wyraźnie gorzej lub za dużo,
  • pomijam posiłki albo jem nieregularnie,
  • przestaję chodzić na terapię, mityngi lub odwołuję sesje online,
  • przestaję rozmawiać o tym, co czuję, odpowiadam „wszystko w porządku”,
  • częściej się złoszczę, jestem drażliwy, obwiniam innych,
  • zaczynam kłamać w drobnych sprawach,
  • wracam myślami do dawnych sytuacji z piciem lub braniem i wspominam je z sentymentem,
  • zaczynam kontaktować się z dawnymi znajomymi „tylko na chwilę”,
  • przechodzę obok sklepu, baru lub kolektury „przypadkiem”,
  • myślę, że mogę kontrolować picie lub granie,
  • czuję pustkę, nudę lub poczucie, że trzeźwość nic mi nie daje,
  • przepracowuję się albo kompulsywnie zajmuję się czymś innym.

Wybierz swoje pięć najważniejszych sygnałów i wpisz je do szablonu. To one będą podstawą przeglądu co tydzień.

Krok 3: strefy zielona, żółta i czerwona

System trzech stref pomaga szybko ocenić sytuację i wiedzieć, jakie działanie jest teraz potrzebne. Opisz każdą strefę własnymi słowami.

StrefaJak wyglądaCo robię
Zielonaśpię dobrze, mam rutynę, chodzę na terapię, rozmawiam o emocjach, głód jest rzadki i słabyutrzymuję plan dnia, dbam o ciało i relacje, cotygodniowy przegląd
Żółtapojawia się kilka sygnałów ostrzegawczych, częstsze myśli o substancji, stres, konflikty, izolacjamówię o tym terapeucie lub bliskiej osobie w ciągu doby, dodaję spotkanie lub mityng, unikam wyzwalaczy, wracam do podstaw (sen, jedzenie, ruch)
Czerwonasilny głód, planowanie okazji, kontakt z substancją w zasięgu ręki, myśl „i tak już wszystko jedno”uruchamiam plan SOS natychmiast, dzwonię do osoby z listy, opuszczam miejsce, nie zostaję sam
Uwaga: jeśli w czerwonej strefie pojawiają się myśli samobójcze lub poczucie, że możesz zrobić sobie krzywdę, zadzwoń pod 112. Wsparcie w kryzysie: 116 123 oraz 800 70 22 22.

Krok 4: lista kontaktów

Lista kontaktów musi być krótka, aktualna i zapisana w kilku miejscach: w telefonie, na kartce w portfelu, na lodówce. Uprzedź osoby z listy, że mogą dostać od ciebie telefon w trudnym momencie, i zapytaj, o jakich porach są dostępne.

KtoDo czegoKiedy dostępny
Osoba nr 1 (np. partner, przyjaciel)rozmowa, przyjazd, spacerwpisz godziny
Osoba nr 2 (np. sponsor, ktoś z grupy)rozmowa o głodzie, zrozumienie bez tłumaczeniawpisz godziny
Osoba nr 3 (zapasowa)gdy pierwsze dwie nie odbierająwpisz godziny
Terapeuta lub ośrodekpilna konsultacja, zmiana planu leczeniaośrodek: +48 18 307 01 11, całodobowo
Wsparcie w kryzysiegdy nie masz do kogo zadzwonić116 123, 800 70 22 22
Nagłe zagrożenie zdrowia lub życiazatrucie, utrata przytomności, myśli samobójcze112

Ustal z bliskimi proste hasło, np. „mam żółtą strefę”. Dzięki temu nie musisz długo tłumaczyć, co się dzieje, a druga osoba wie, że ma po prostu być i słuchać.

Krok 5: plan SOS na moment silnego głodu

Głód, nawet bardzo silny, ma swój szczyt i opada. Często mówi się o tym jak o fali: rośnie, osiąga maksimum i słabnie, jeśli go nie podsycasz. Plan SOS ma pomóc przetrwać tę falę. Więcej o mechanizmie głodu przeczytasz na stronie głód alkoholowy.

Przykładowy plan SOS

  1. Zatrzymaj się i nazwij: „to jest głód, on minie”.
  2. Zmień miejsce: wyjdź ze sklepu, z imprezy, z pokoju. Odejdź od substancji.
  3. Zadzwoń: pierwsza osoba z listy, potem kolejna. Nie piszesz, tylko dzwonisz.
  4. Oddychaj: przez kilka minut wydłużaj wydech, np. wdech na cztery, wydech na sześć.
  5. Zajmij ciało: szybki spacer, zimna woda na twarz, kilka przysiadów, jedzenie, ciepły napój.
  6. Przewiń film do końca: wyobraź sobie nie pierwszy kieliszek, ale to, co będzie jutro rano i za tydzień.
  7. Przeczytaj kartę powodów: trzy najważniejsze powody, dla których wybrałeś trzeźwość.
  8. Odczekaj: ustaw minutnik na dwadzieścia minut i obiecaj sobie, że do tego czasu nic nie zrobisz.

Karta powodów

Na małej kartce wypisz trzy powody, dla których trzeźwość jest dla ciebie ważna. Konkretne, osobiste: „chcę być przy porodzie córki trzeźwy”, „chcę odzyskać prawo jazdy”, „chcę rano pamiętać, co mówiłem”. Noś ją przy sobie.

Gotowy szablon planu - do przepisania

Przepisz poniższy szablon do zeszytu lub telefonu i uzupełnij. Nie musi być idealny - lepszy plan niepełny niż żaden.

Część planuDo uzupełnienia
Moje 3 powody trzeźwości1. ... 2. ... 3. ...
Moje 5 głównych wyzwalaczy i jak sobie z nimi radzęwyzwalacz - unikam / ograniczam / przygotowuję się jak ...
Moje 5 sygnałów ostrzegawczych1. ... 5. ...
Moja strefa zielona wygląda tak...
W żółtej strefie robięw ciągu 24 godzin dzwonię do ..., dodaję ..., rezygnuję z ...
W czerwonej strefie robięplan SOS, dzwonię do ..., idę do ...
Moja lista kontaktówosoba 1, osoba 2, osoba 3, terapeuta, numery kryzysowe
Mój plan dnia (stałe punkty)pobudka, posiłki, ruch, terapia lub mityng, sen
Sytuacje szczególne w najbliższym miesiącuwesele, urlop, wypłata, rocznica - jak się przygotuję
Co zrobię, jeśli dojdzie do zapicia lub zażyciaprzerywam, dzwonię do ..., umawiam sesję w ciągu ...
Termin przeglądu planudzień tygodnia, godzina, z kim

Jeśli chcesz śledzić swoje postępy, możesz skorzystać z narzędzia licznik trzeźwości.

Krok 6: przegląd co tydzień

Plan, którego nie czytasz, szybko przestaje działać. Wyznacz stały termin, np. niedzielny wieczór, i poświęć piętnaście minut na odpowiedzi na pytania poniżej. Najlepiej robić to z kimś zaufanym lub omawiać na sesji.

Pytania przeglądu

  1. W jakiej strefie byłem przez większość tygodnia?
  2. Które sygnały ostrzegawcze się pojawiły? Kiedy i po czym?
  3. Jakie wyzwalacze spotkałem i jak sobie z nimi poradziłem?
  4. Czy był moment silnego głodu? Co pomogło, a co nie?
  5. Jak spałem, jadłem, czy się ruszałem?
  6. Z kim rozmawiałem szczerze o tym, co czuję?
  7. Co mnie czeka w przyszłym tygodniu i jak się przygotuję?
  8. Co w planie trzeba zmienić?

Zapisuj odpowiedzi krótko. Po kilku tygodniach zobaczysz wzorce: na przykład że żółta strefa pojawia się zawsze po kłótni z bratem albo w tygodniu wypłaty. To bezcenna wiedza do dalszej pracy.

Co zrobić, jeśli dojdzie do zapicia lub zażycia

Zapicie, czyli jednorazowe sięgnięcie po substancję, nie musi oznaczać pełnego nawrotu. Największym zagrożeniem jest wtedy myśl „i tak już wszystko zepsułem, więc mogę dalej”. Ten mechanizm można zatrzymać.

  1. Przerwij jak najszybciej. Każda kolejna godzina i dawka utrudnia powrót.
  2. Zadbaj o bezpieczeństwo. Nie prowadź, nie zostawaj sam. Przy objawach zatrucia lub złym samopoczuciu wzywaj pomoc medyczną (112).
  3. Powiedz komuś. Zadzwoń do osoby z listy lub do terapeuty. Wstyd każe milczeć, ale milczenie sprzyja dalszemu piciu lub braniu.
  4. Przeanalizuj, co się stało. Jaki był wyzwalacz, które sygnały przegapiłeś, co z planu nie zadziałało.
  5. Popraw plan i wróć do terapii, mityngów, stałego rytmu dnia.
Uwaga: po okresie abstynencji tolerancja organizmu spada. Przyjęcie „dawnej” ilości substancji może być bardzo niebezpieczne, szczególnie w przypadku opioidów i łączenia substancji. Przy niepokojących objawach dzwoń pod 112. Jeśli wracasz do regularnego picia lub brania, porozmawiaj z lekarzem o bezpiecznym odstawieniu.

Najczęstsze błędy w planach zapobiegania nawrotom

  • Plan tylko w głowie. W kryzysie go nie znajdziesz.
  • Zbyt ogólne zapisy. „Będę dbać o siebie” nic nie znaczy. „Idę spać o 23:00 i wyłączam telefon o 22:30” - to konkret.
  • Brak ludzi w planie. Plan oparty wyłącznie na silnej woli jest kruchy.
  • Zakładanie, że wyzwalacze znikną. Nie znikną, ale można się nauczyć z nimi żyć.
  • Testowanie siebie. „Pójdę do baru i zobaczę, czy dam radę” to często już żółta strefa.
  • Rezygnacja z przeglądu po kilku dobrych tygodniach. Poczucie, że „już jest dobrze”, bywa sygnałem ostrzegawczym.

Plan na pierwszy tydzień

DzieńZadanie
1Napisz kartę trzech powodów i noś ją przy sobie.
2Wypisz wyzwalacze według tabeli kategorii.
3Zaznacz sygnały ostrzegawcze i wybierz pięć najważniejszych. Poproś bliską osobę o uzupełnienie.
4Opisz swoje strefy zieloną, żółtą i czerwoną.
5Ustal listę kontaktów, uprzedź osoby, zapisz numery w trzech miejscach.
6Napisz plan SOS i przećwicz go na sucho, np. oddychanie i telefon „na próbę”.
7Pierwszy przegląd tygodnia. Pokaż plan terapeucie lub zaufanej osobie.

Jeśli dopiero kończysz leczenie, przeczytaj także pierwsze tygodnie trzeźwości i powrót do domu po terapii. Po pobycie w ośrodku możesz kontynuować pracę nad planem w ramach terapii online.

Test: czy jestem uzależniony? · Kalkulator kosztów nałogu

Najczęstsze pytania

Czy plan zapobiegania nawrotom jest potrzebny, jeśli czuję się pewnie?

Tak, właśnie wtedy najłatwiej go napisać. Poczucie pewności jest cenne, ale sytuacje życiowe się zmieniają, a plan przygotowany w spokojnym czasie przydaje się, gdy przychodzi trudniejszy okres.

Jak często aktualizować plan?

Krótki przegląd warto robić co tydzień, a większą aktualizację po ważnych zmianach: przeprowadzce, nowej pracy, rozstaniu, stracie bliskiej osoby czy zapiciu. Plan powinien rosnąć razem z twoim doświadczeniem.

Czy nawrót oznacza, że terapia nie zadziałała?

Nie. Nawrót może się zdarzyć i jest sygnałem, że trzeba wzmocnić plan lub wsparcie, a nie dowodem porażki. Wiele osób, które utrzymują długą trzeźwość, ma za sobą nawroty i wyciągnęło z nich wnioski.

Czy plan działa także przy hazardzie i innych uzależnieniach behawioralnych?

Tak, zasady są te same: wyzwalacze, sygnały, strefy, kontakty i plan SOS. Przy hazardzie dochodzą do tego zabezpieczenia finansowe i blokady stron, które warto wpisać na stałe do planu.

Komu pokazać swój plan?

Najlepiej terapeucie i jednej lub dwóm zaufanym osobom, które są na twojej liście kontaktów. Dzięki temu wiedzą, jakie sygnały obserwować i jak mogą pomóc, gdy jesteś w żółtej lub czerwonej strefie.

Co jeśli nie mam nikogo, kogo mógłbym wpisać na listę?

To częsta sytuacja, zwłaszcza na początku trzeźwienia. Zacznij od terapeuty, grupy wsparcia i numerów kryzysowych. Mityngi i terapia grupowa są dobrym miejscem, żeby z czasem zbudować sieć ludzi, którzy rozumieją, przez co przechodzisz.

Kontakt 24/7

Porozmawiajmy - pierwsza rozmowa jest bezpłatna

Zadzwoń o dowolnej porze. Porozmawiamy dyskretnie i bez oceniania - o Tobie lub o bliskiej osobie.