Zdrowie psychiczne · Dla wszystkich · ok. 5 min czytania
Podwójna diagnoza - uzależnienie i depresja jednocześnie
Co było pierwsze: smutek czy kieliszek? Dla wielu osób to pytanie nie ma jednej odpowiedzi. Depresja i uzależnienie często idą w parze, wzajemnie się wzmacniając i utrudniając leczenie. Mówimy wtedy o podwójnej diagnozie - i o tym, że skuteczna pomoc musi objąć oba problemy jednocześnie.
Czym jest podwójna diagnoza
Podwójna diagnoza to sytuacja, w której u jednej osoby występuje jednocześnie uzależnienie (od alkoholu, narkotyków, leków lub zachowań) i inne zaburzenie psychiczne. Najczęściej chodzi o depresję i zaburzenia lękowe, ale także o chorobę afektywną dwubiegunową, ADHD, zaburzenia osobowości, PTSD czy schizofrenię. W tym tekście skupiamy się na połączeniu uzależnienia z depresją, bo jest jednym z najczęstszych.
To nie jest rzadki wyjątek. W praktyce klinicznej specjaliści regularnie spotykają osoby, u których uzależnienie i zaburzenia nastroju są ze sobą splecione. Częste jest też to, że osoba przez lata leczyła się tylko z jednego problemu, a drugi pozostawał niezauważony - na przykład przyjmowała leki na depresję, nie mówiąc lekarzowi o codziennym piciu. Dlatego dobra diagnoza w leczeniu uzależnień zawsze obejmuje pytania o nastrój, sen, lęk i myśli rezygnacyjne.
Jak te dwa problemy się nakręcają
Związek działa w obie strony:
- Depresja prowadzi do picia. Osoba z obniżonym nastrojem szuka ulgi. Alkohol czy inne substancje na chwilę znieczulają, pomagają zasnąć, dają namiastkę energii. Z czasem staje się to podstawowym sposobem radzenia sobie z emocjami.
- Picie pogłębia depresję. Alkohol działa depresyjnie na układ nerwowy, zaburza sen, wyczerpuje organizm. Do tego dochodzą skutki życiowe: konflikty, problemy w pracy, wstyd, samotność, długi. Wszystko to dokłada się do poczucia beznadziei.
- Odstawienie odsłania nastrój. Po przerwaniu picia przez pewien czas nastrój bywa gorszy, a emocje bardziej intensywne. Bez wsparcia łatwo wtedy wrócić do substancji.
W efekcie powstaje błędne koło, w którym trudno ustalić, co jest przyczyną, a co skutkiem. I często nie trzeba tego ustalać na początku - ważniejsze jest, by zatrzymać spiralę i bezpiecznie przejść przez pierwsze tygodnie zmiany, z opieką, która obejmuje i picie, i nastrój.
Depresja pierwotna czy wtórna
Lekarze i psycholodzy rozróżniają dwie sytuacje. W pierwszej depresja istniała wcześniej albo pojawia się niezależnie od używania substancji - utrzymuje się także po dłuższym okresie abstynencji. W drugiej obniżony nastrój jest skutkiem picia lub odstawienia i u wielu osób wyraźnie poprawia się po kilku tygodniach trzeźwości.
Dlatego ostateczna ocena nastroju jest często możliwa dopiero po pewnym czasie abstynencji. Nie oznacza to jednak, że objawy depresji można zignorować do tego momentu. Jeśli są nasilone, wymagają uwagi od razu - zwłaszcza gdy pojawiają się myśli samobójcze.
Objawy, na które warto zwrócić uwagę
Depresja to coś więcej niż smutek. Typowe objawy to:
- obniżony nastrój przez większość dnia, prawie codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie;
- utrata zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności;
- spadek energii, szybkie męczenie się;
- zaburzenia snu i apetytu;
- poczucie winy, bezwartościowości, beznadziei;
- trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji;
- myśli o śmierci lub samobójstwie.
U osób uzależnionych objawy te bywają maskowane przez substancję albo przypisywane wyłącznie „kacowi”. Warto zapytać siebie: jak się czuję w dniach, w których nie piję? Czy przed piciem też tak było?
Pomocne bywa prowadzenie przez dwa, trzy tygodnie prostego dziennika: ocena nastroju w skali od 1 do 10, godziny snu, ilość wypitego alkoholu i najważniejsze wydarzenia dnia. Takie zapiski często pokazują zależności, których nie widać na co dzień - na przykład że najgorsze dni przychodzą po weekendowym piciu albo że picie zawsze poprzedza samotny wieczór. To także cenny materiał na pierwszą konsultację ze specjalistą.
Dlaczego trzeba leczyć oba problemy razem
Przez lata stosowano podejście „najpierw przestań pić, potem zajmiemy się depresją” albo odwrotnie. Dziś standardem jest leczenie zintegrowane, w którym oba problemy są brane pod uwagę od początku. Powody są proste:
- Nieleczona depresja zwiększa ryzyko nawrotu picia.
- Kontynuowane picie osłabia działanie leczenia depresji, w tym farmakoterapii.
- Alkohol może wchodzić w niebezpieczne interakcje z lekami przeciwdepresyjnymi i uspokajającymi.
- Osoba z podwójną diagnozą często czuje się „za trudna” dla jednej i drugiej formy pomocy - leczenie zintegrowane daje jej jedno miejsce i jeden plan.
Leczenie obejmuje zwykle psychoterapię uzależnienia, pracę nad nastrojem i myśleniem, czasem konsultację psychiatryczną i farmakoterapię dobraną przez lekarza, a także plan zapobiegania nawrotom, który uwzględnia sygnały pogorszenia nastroju.
Przykład z praktyki
Agnieszka, 36 lat, od kilku lat piła wino niemal każdego wieczoru. Mówiła, że to „na sen i na nerwy”. Gdy po kolejnym konflikcie w pracy przestała pić, myślała, że poczuje ulgę. Tymczasem po dwóch tygodniach była bardziej przygnębiona niż kiedykolwiek, płakała bez powodu i nie miała siły wstać z łóżka.
W rozmowie diagnostycznej okazało się, że objawy depresji pojawiły się u niej wiele lat wcześniej, po śmierci matki, a wino stało się sposobem na ich tłumienie. Plan leczenia obejmował jednocześnie terapię uzależnienia, pracę nad żałobą i konsultację psychiatryczną. Poprawa przychodziła stopniowo, a Agnieszka po raz pierwszy zobaczyła, że jej picie i smutek to dwie strony tej samej historii.
Jak mogą pomóc bliscy
- Traktuj zarówno picie, jak i depresję poważnie - żadne z nich nie jest „wymysłem” ani lenistwem.
- Nie mów „weź się w garść” ani „przecież masz wszystko”. Zamiast tego: „widzę, że jest ci ciężko, jestem obok”.
- Zachęcaj do konsultacji, możesz zaproponować pomoc w umówieniu wizyty.
- Pytaj wprost o myśli samobójcze, jeśli się niepokoisz. Rozmowa o nich nie zwiększa ryzyka, a może być pierwszym krokiem do pomocy.
- Dbaj o siebie i korzystaj z wsparcia dla rodziny.
Kiedy szukać pomocy natychmiast
Jeśli ty lub bliska osoba macie myśli samobójcze, czujecie, że nie ma wyjścia, albo sytuacja wymyka się spod kontroli - nie czekaj. Zadzwoń pod 112 w sytuacji nagłego zagrożenia życia, pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym) lub 800 70 22 22 (Centrum Wsparcia, całodobowo). Kryzys mija, a pomoc działa - wiele osób, które przeszły przez najciemniejsze momenty, odbudowało życie.
W mniej nagłych sytuacjach warto umówić konsultację ze specjalistą, który oceni zarówno uzależnienie, jak i nastrój. W ośrodku w Nowym Targu specjaliści z różnych dziedzin pracują z osobami z podwójną diagnozą, łącząc psychoterapię i psychoedukację, a w razie potrzeby pomagają zorganizować konsultację lekarską lub psychiatryczną. Przyjęcie nie wymaga skierowania, a kontakt jest możliwy całą dobę pod numerem +48 18 307 01 11.
Przydatne strony
Pytania i odpowiedzi
Czy mogę brać leki przeciwdepresyjne, jeśli piję?
Alkohol może osłabiać działanie leków przeciwdepresyjnych i wchodzić z nimi w niebezpieczne interakcje. Decyzję o leczeniu farmakologicznym powinien podjąć lekarz, znając pełny obraz twojego picia. Szczera rozmowa o alkoholu jest tu kluczowa dla bezpieczeństwa.
Skąd mam wiedzieć, czy moja depresja minie po odstawieniu alkoholu?
Nie da się tego przewidzieć z góry. U części osób nastrój wyraźnie poprawia się po kilku tygodniach abstynencji, u innych objawy się utrzymują i wymagają osobnego leczenia. Dlatego warto, by nastrój oceniał specjalista także w trakcie trzeźwienia.
Czy ośrodek leczenia uzależnień pomaga też w depresji?
Dobre programy leczenia uzależnień uwzględniają zaburzenia nastroju w diagnozie i planie terapii. W razie nasilonych objawów potrzebna bywa współpraca z psychiatrą. Warto zapytać o to podczas pierwszej konsultacji.
Czytaj także
O szesnastej robi się ciemno, w pracy wszystko wydaje się cięższe, a wieczór ciągnie się bez końca. Kieliszek wina albo dwa piwa „na rozgrzanie” zaczynają wyglądać jak najprostszy sposób na listopad. Ten tekst wyjaśnia,…
CzytajLeki i lekomaniaUzależnienie od benzodiazepin - jak „leki na nerwy” wciągają po cichuZaczyna się od recepty na trudny czas: bezsenność po rozwodzie, ataki paniki, stres w pracy. Tabletka działa szybko i skutecznie, więc trudno się z nią rozstać. Uzależnienie od benzodiazepin rozwija się często bez…
CzytajUzależnienia behawioralneHazard - od zakładów sportowych do uzależnieniaWszystko zaczyna się od aplikacji w telefonie, bonusu na start i meczu ulubionej drużyny. Zakłady sportowe wyglądają jak dodatek do kibicowania, a nie jak hazard. Tymczasem dla części osób to droga do uzależnienia,…
CzytajPotrzebujesz rozmowy? Zadzwoń - pierwsza jest bezpłatna
Porozmawiamy dyskretnie i bez oceniania - o Tobie lub o bliskiej osobie.